Aktualności

Arabskie remedium

W społeczeństwach wielu krajów, szczególnie o wysokim poziomie cywilizacji, często występuje przykra dolegliwość, wymagająca skutecznego i bezpiecznego leczenia – zaparcie. Problem należy do poważnych, na co wskazuje ogromne zużycie leków przeczyszczających. Tylko w roku 1982 w USA pacjenci wydali 368 milionów dolarów na laxantia, z czego 25% były to leki o działaniu stymulującym, w polskim piśmiennictwie zwane drażniącymi. Do surowców leczniczych o tym typie działania należą

 

listek i strąk senesu

Oba te surowce, zwane popularnie senesem lub senną, otrzymywane są z dwóch gatunków strączyńców, należących do rodziny Ceasalpiniaceae (brezylkowatych) – strączyńca wąskolistnego Cassia angustifolia Vahl. i strączyńca ostrolistnego Cassia acutifolia Delile o nazwie synonimicznej Cassia senna L.

 

Chemizm i działanie

Działanie przeczyszczające Sennae folium i Sennae fructus warunkują antranoidy, wśród których dominują diantrony (75-80%): sennozydy A, A1 i B oraz występujące w mniejszej ilości sennozydy C i D. Pozostałe 20-25% zespołu stanowią antrony. Dzięki licznym badaniom prowadzonym od lat 30. XX w., mechanizm działania przeczyszczającego związków drażniących został dobrze poznany. Diantronowe sennozydy, pod wpływem enzymów flory bakteryjnej jelita grubego, są metabolizowane do monoantronów oraz wolnych aglikonów – sennidyn. Końcowym produktem degradacji jest reino-9-antron. To ta pochodna działa przeczyszczająco. Konieczność uwolnienia aglikonów i działanie w dolnym odcinku przewodu pokarmowego powoduje, że efekt terapeutyczny występuje dopiero po 8 do 12 godz. po zażyciu. W działaniu przeczyszczającym sennozydów istotną rolę pełni mikroflora jelita grubego. Stwierdzono to w badaniach na zwierzętach z normalną florą jelitową, u których powstawały aktywne metabolity sennozydów i powodowały biegunkę.

 

Działanie przeczyszczające antranoidów polega na zwiększaniu wydzielania wody i elektrolitów przez błonę śluzową do światła jelita grubego i hamowaniu resorpcji zwrotnej wody. Prowadzi to do zwiększenia objętości płynu w jelicie grubym. Wynika też z nasilania motoryki jelita grubego. Stymulacja zakończeń nerwów czuciowych pobudza skurcze podłużne okrężnicy i hamuje skurcze segmentowe zwalniające pasaż. Powoduje to przyspieszenie przesuwania treści pokarmowej i efekt przeczyszczający. Są więc sennozydy rodzajem pro-leków, które wykazują aktywność farmakologiczną dopiero po dostaniu się do jelita grubego i degradacji przez enzymy bakteryjne do aktywnego metabolitu reinoantronu.

 

 

Bezpieczeństwo stosowania

Cząsteczki sennozydów są wysoce hydrofilne i z tego powodu oraz dzięki dużej masie cząsteczkowej nie są wchłaniane w wyższych częściach przewodu pokarmowego. Ulegają degradacji dopiero w dolnych partiach tego układu. Zmniejsza to możliwość absorpcji antranoidów do krwioobiegu. W badaniach na zwierzętach wykazano, że po podaniu per os toksyczność ostra sennozydów jest niska. Znacznie wyższa jest ich toksyczność po podaniu dożylnym. Po podaniu wielokrotnym per os także nie stwierdzano szkodliwego działania senesu. Stosowanie preparatów senny i jej związków czynnych u zwierząt doświadczalnych przez dłuższy czas, nawet w dawkach wielokrotnie przekraczających dawki zalecane dla ludzi, nie powodowało trwałych negatywnych skutków. W jednym z badań przez 13 tygodni podawano szczurom senes w ilości 300, 750 lub 1500 mg na kilogram, czego efektem były zmiany histopatologiczne w nerkach i odkładanie pigmentu w jelicie grubym. Po 8 tygodniach od odstawienia leku większość zmian cofnęła się. Stosowanie listków senesu przez okres 11 tygodni u myszy, w dawce odpowiadającej 10 mg sennozydów A i B na kg m.c. – 50 razy przekraczającej dawki stosowane u ludzi, nie powodowało objawów toksycznych.

 

Wpływ na karcynogenezę

Zdolność powodowania ogniskowych zmian w kryptach błony śluzowej jelita grubego, uważanych za stan przednowotworowy, stosowana jest do oceny aktywności karcynogennej w jelicie grubym. Wykonano szereg badań dotyczących wpływu sennozydów na śluzówkę jelita grubego, których wyniki wskazywały, że senna może być promotorem karcynogenezy tylko w przypadkach stosowania bardzo wysokich dawek i równoległego działania silnych karcynogenów. W opublikowanej w roku 2005 pracy wykazano, że dawki senny 30 mg/kg i 60 mg/kg, stosowane u szczurów zdrowych przez 110 tygodni, nie powodowały zwiększenia ilości ogniskowych zmian w kryptach błony śluzowej jelita grubego i przypadków nowotworów, natomiast u szczurów traktowanych azoksymetanem podawanie senny znacząco zwiększało powstawanie zmian w kryptach i ognisk nowotworowych.

 

Interakcje

Farmakologiczny efekt stosowania antranoidowych leków przeczyszczających – defekacja w wyniku przyspieszenia tranzytu treści pokarmowej przez jelito grube – w znacznym stopniu zmniejsza absorpcję równolegle przyjmowanych leków stosowanych doustnie. Mechanizm działania przeczyszczającego senny prowadzi przy dłuższym stosowaniu do obniżenia poziomu elektrolitów, szczególnie potasu, co może zaburzać rytm serca i nasilać działanie glikozydów nasercowych. Obniżenie poziomu potasu wpływa negatywnie na efekty działania leków antyarytmicznych, np. chinidyny. Stosowanie łącznie z senesem leków obniżających poziom potasu – diuretyków, adrenokortykosteroidów i korzenia lukrecji – może prowadzić do poważnych zaburzeń elektrolitowych.

 

Badania kliniczne

Już w jednym z pierwszych dostępnych w piśmiennictwie badań klinicznych, opublikowanych w roku 1957, stwierdzono skuteczność preparatów senny. Efekt terapeutyczny był wyższy w przypadku preparatu o większej zawartości sennozydów, ale nie u wszystkich pacjentów obserwowano tę zależność. Okazało się, że różni pacjenci różnie reagują na średnie i wysokie dawki, co wskazywało na istotną rolę osobniczej wrażliwości na efekt działania senny.

 

Poważnym problemem terapeutycznym jest zaparcie występujące u pacjentów w stanie terminalnym, szczególnie często u przyjmujących opioidy. W randomizowanym, otwartym badaniu z udziałem 91 pacjentów z terminalną chorobą nowotworową, przyjmujących opioidy, senna i laktuloza wykazały podobną skuteczność, prawie nie powodując działań niepożądanych. W kolejnym badaniu klinicznym, z udziałem prawie pięciuset pacjentów przygotowywanych do operacji jelit lub usunięcia odbytu z powodu nowotworu, porównywano skuteczność senny i glikolu polietylenowego w oczyszczeniu jelit przed planowaną operacją. Senna okazała się bardziej skuteczna, a tolerancja obu leków była zbliżona.

 

Chroniczne zaparcie jest powszechną dolegliwością u pacjentów w starszym wieku, występuje u ponad 40% pacjentów w domach opieki i równie często u pacjentów przebywających przez długi czas w szpitalach.

 

Senna jest lekiem skutecznym i bezpiecznym – jeśli jest stosowana zgodnie z zaleceniami, we właściwej i zgodnej z osobniczą wrażliwością dawce, okazjonalnie i nie dłużej niż kilka dni. Większość opisywanych w starszych pracach działań niepożądanych wynikało z nieznajomości farmakologicznych właściwości sennesu i z długotrwałego nadużywania zawierających ten surowiec preparatów.

 

Uszkodzenie systemu nerwowego

i osłabienie funkcji jelita Długotrwałe stosowanie leków przeczyszczających o działaniu drażniącym może prowadzić do patologicznych zmian w neuronach “myenteric plexus” i mięśniach gładkich w jelicie grubym. Może to powodować osłabienie jego funkcji. W badaniach in vitro nie stwierdzono zmniejszenia spontanicznej kurczliwości jelita szczurów w wyniku przewlekłego podawania sennozydów. Z obserwacji wynika jednak, że niektórzy pacjenci, cierpiący na zaparcia, muszą zwiększać dawkę środków przeczyszczających, aby osiągnąć oczekiwany skutek.

 

Sennozydy ze względu na mechanizm działania, mogą powodować kurcze i bóle brzucha. Te objawy niepożądane należą do najczęściej zgłaszanych przez pacjentów, jednak nie występują częściej niż w przypadkach stosowania innych leków przeczyszczających. Senna i zawierające ją produkty lecznicze od dziesiątków lat stanowią grupę cennych leków przeczyszczających, do stosowania w zaparciach. Leków bezpiecznych i o znanej skuteczności leczniczej. Zawdzięczamy to lekarzom z Arabii, jeszcze z czasów średniowiecza…

 

Cały artykuł dostępny na stronie panacea.pl

 

Autor artykułu: dr n. farm. Jadwiga Nartowska

Apartamenty na Klifie Labofarm